سهم بیش از ۴۰ درصدی بخش ساختمان در مصرف انرژی کشور در کنار تشدید ناترازی برق و گاز، رویکردهای سنتی ساخت‌وساز را با بن‌بست مواجه کرده است. در این راستا، ویرایش پنجم مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان فراتر از یک چک‌لیست کاغذی، به عنوان استاندارد الزام‌آور ورود فناوری‌های نوین و داده‌محور به صنعت ساخت‌وساز مطرح شده است؛ رویکردی که صدور پایان‌کار و ارزش‌گذاری مهندسی را مستقیماً به مصرف بهینه، سرعت ساخت، هوشمندسازی و کاهش انتشار کربن پیوند می‌زند.
در ادامه، محورهای کلیدی گفتگوی تفصیلی با مهندس حسین شکری، دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان هوافضا، حمل‌ونقل و شهرسازی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، مرور شده است:
۱. عبور از «ضوابط کاغذی» به «پایش عملکردی و داده‌محور»
یکی از چالش‌های تاریخی مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان، محدود ماندن آن به نقشه‌ها و اسناد اداری پیش از ساخت بوده است.
-
نقش سامانه‌های هوشمند: با بهره‌گیری از کنتورهای هوشمند، حسگرها، سیستم‌های مدیریت انرژی ساختمان (EMS)، کنترل هوشمند تأسیسات، BIM (مدل‌سازی اطلاعات ساختمان) و دوقلوی دیجیتال، امکان پایش دقیق مصرف در مرحله بهره‌برداری فراهم می‌شود.
-
ورود شرکت‌های دانش‌بنیان: راهکارهای بومی مدیریت مصرف از جمله کنترل هوشمند موتورخانه‌ها و انرژی‌میترینگ، امکان رصد لحظه‌ای عملکرد و مداخله سریع در نقاط اتلاف انرژی را محقق ساخته‌اند.
۲. هوشمندی واقعی چیست؟ از اینترنت اشیا (IoT) تا تصمیم‌گیری شناختی
صرفِ اتصال ادوات ساختمانی به اینترنت به معنای هوشمندسازی نیست. به بیان مهندس شکری، یک سامانه هوشمند بر پایه سه ضلع استوار است:
-
داده (Data): سنجش دقیق مصارف، دما، بار و رفتار تجهیزات.
-
تحلیل (Analytics): ارزیابی وضعیت و پیش‌بینی الگوهای مصرف و هزینه‌ها.
-
اقدام (Action): واکنش خودکار یا هدایت‌شده سامانه برای بهینه‌سازی بار و ارتقای آسایش ساکنان.
-
ردپای انرژی تجهیزات (Energy Footprint): ایجاد شفافیت مصرف برای لوازم خانگی و سرمایشی/گرمایشی، کاربر نهایی را از یک مصرف‌کننده منفعل به یک تصمیم‌گیرنده آگاه و همکار در مدیریت مصرف تبدیل می‌کند.
۳. تفاوت ساختمان کم‌کربن با ساختمان صرفاً کم‌مصرف
تحول مهم در ویرایش جدید، لحاظ نمودن کل چرخه عمر سازه است که ابعاد آن در جدول زیر خلاصه شده است:
| شاخص ارزیابی | مفهوم و تمرکز | اقدامات و راهکارها |
| مصرف حین بهره‌برداری | کاهش نیاز به حامل‌های انرژی فسیلی و برق شبکه | عایق‌کاری استاندارد پوسته، پنجره‌های دوجداره، تأسیسات پربازده و تهویه مطبوع هوشمند |
| کربن نهفته (Embodied Carbon) | انتشار CO₂ ناشی از تولید و حمل مصالح مصرفی | بهینه‌سازی مصرف فولاد و بتن، استفاده از مصالح کم‌کربن، بومی و بادوام‌تر |
| سهم انرژی تجدیدپذیر | تأمین بخشی از پیک‌بار مصرفی از محل پاک | به‌کارگیری پنل‌ها و آبگرمکن‌های خورشیدی پشت‌بامی جهت کاهش فشار بر شبکه توزیع |
| اقتصاد چرخشی و بازیافت | مدیریت ضایعات ساختمانی در پایان عمر مفید سازه | طراحی قطعات با قابلیت جداسازی، بازیافت مجدد مصالح و کاهش نخاله‌های تخریب |
۴. ایجاد داده‌بان ملی انرژی؛ پایان جزیره‌ای عمل کردن ساختمان‌ها
خروج از بحران‌های کلان انرژی نیازمند تصمیم‌گیری مبتنی بر داده‌های متمرکز و استاندارد است:
-
شبکه‌ای از سازه‌های داده‌محور: استانداردسازی و تجمیع داده‌های ساختمان‌ها (دما، کیفیت هوا، مصارف آب، برق و گاز) امکان تدوین «نقشه دقیق اوج مصرف» در سطح شهری و ملی را مهیا می‌کند.
-
حکمرانی هوشمند انرژی: دستیابی به داده‌های واقعی به سیاست‌گذاران و نهادهای بالادستی (وزارت نیرو، راه و شهرسازی و شهرداری‌ها) کمک می‌کند سرمایه‌گذاری‌های بهینه‌سازی را دقیقاً در نقاط پرمصرف و پرتراکم هدایت کنند.